Haber

Cyberpunk Kültürü Nedir, Nasıl Ortaya Çıktı? Cyberpunk Temalı Film, Dizi ve Oyunlara Yakından Bakıyoruz

Cyberpunk Kültürü Nedir, Nasıl Ortaya Çıktı? Cyberpunk Temalı Film, Dizi ve Oyunlara Yakından Bakıyoruz

Eserleri genel bir janra altında toplamak için bilim kurgu, dehşet, gerilim gibi esas başlıklar belirlenir. Ama eserin üreticileri için genelde bu başlıkların bir anlamı yoktur ve böylece, süre içinde daha alçak türler oluşur. En fazla alt türe sahip alanlardan biri olan bilim kurgunun alt türlerinden cyberpunk, ilk ortaya çıkışından daha sonra dinç bir artma gösterdiği için artık bir cyberpunk kültüründen bahseder olduk.

Cyberpunk nedir, nasıl ortaya çıktı gibi soruların yanıtını verebilmek hiç de basit değil. Çünkü cyberpunk, sadece bir tür olmaktan çıkalı uzun süre oluyor. Cyberpunk için üreticileri bir yanlamasına; türün okuyucularının, izleyicilerinin ve oyuncularının da sahip olduğu bir hayat felsefesi çağrıda bulunmak bu noktada yanlış olmaz. Cyberpunk kültürünün tanımı, ortaya çıkışı; edebiyat, müzik, oyun, film ve dizilerde yarattığı tesir bir hayli ilgi çekici.

cyberpunk

Cyberpunk nedir?

Esas olarak tanımlamak icabında cyberpunk, Türkçe ismiyle siberpunk; distopik bir gelecekte gelişmiş bilim ve teknoloji ile yapı edilmiş kentler arasında geçen hikayelere sahip bir bilim kurgu daha alçak türüdür. Cyberpunk dünyasında bir yanda güçlü teknoloji şirketleri ve onların parayla satın alabildikleri her şey; öteki yanda ise her türlü kanunsuz işlerin yapıldığı, karanlık bir dünya vardır. Elbette, bu dünyanın çatısını benekli siyasiler oluşturur.

Cyberpunk artık yalnızca bir cins yok; bir yaşam tarzı, bir dünya görüşü ve güçlü bir daha alçak kültürdür. Cyberpunk dünyasında hiçbir otorite sevilmez, havalı markalardan kimse hoşlanmaz, teknoloji hakkında herkes bilgi sahibidir. Böylece oysa, sokakta bulunan eşyalarla kolay bir hava arabulucu yerine getirmek işten bile değildir.

Cyberpunk tanımını yaratıcı birincil kelime olan “cyber” Türkçede siber olarak kullanılır, teknolojiyi ifade eder ve önüne geldiği kelimenin bilim kurgu boyutunu belirler. İkinci kelime olan “punk” ise kültüre ait kahramanları tanımlar ve onların; uyumsuz, dışlanmış, tanıdık olmayan, anti-kahraman, suçlu ancak vizyoner oluşlarını ifade eder. 

Cyberpunk’ın anlamı: “Yüksek teknoloji, düşük yaşam” 

cyberpunk, nedir

Cyberpunk’ı anlatmak için kullanılan ifadelerden biri de “Yüksek teknoloji, düşük hayat” cümlesidir. “Sefil hayat” olarak da çevirebileceğimiz bu cümle, tam anlamıyla cyberpunk türünün yansıttığı ikilemi ifade ediyor. Bir yanda hayal bile edilemeyecek teknolojileri sadece zenginlerin elde edebildiği bir dünya, bir yanda hayatta kalma mücadelesi veren bir yığın insan.

Oldukça aşina gelen bu dünya yaratımı, türün birincil ortaya çıktığı günden beri büyüyen teknoloji ile birlikte dünyanın yavaşça evrildiği hali tanımlıyor. Zaten bir cins olmaktan çıkarak bir alt kültür haline gelmesinin en büyük nedeni de budur. Bir avuç insanın gitgide artarak zenginleştiği ancak reşitlik olan kesimin ise giderek fakirleştiği bir dünya, cyberpunk türünün beslendiği en önemli sosyolojik olgulardan bir tanesidir.

Cyberpunk ortaya çıktığından beri dünyada teknoloji artan bir şekilde yükselmekte ve yaşam kalitesi giderek düşmektedir. Cyberpunk’ın geçmişin dinamizmi ile günümüzü anlatması ve geleceğin kimler için şekillendirildiğini göstermesinin aşağı, bu farklılığı yiğitçe yansıtması yatıyor. 

Cyberpunk kültürü nasıl oluştu?

cyberpunk, nasıl ortaya çıktı

Cyberpunk, yolculuğuna yazınsal bir daha aşağı tür olarak başladı, fakat zamanla öyle çok bambaşka sanat türünü etkileyen bir daha alçak kültür sistemi haline geldi. Cyberpunk terimi ilk olarak 1983 yılında Amerikalı yazar Bruce Bethke kadar kaleme alınan Cyberpunk isimli kısa hikaye ile hayatımıza girdi. 

Terimin hayatımıza girmesi 1983 yılında olmuş olsa da sonra bu türe ait olduğu açıklama edilen pek fazla eser gerçekte önceki yıllarda kaleme alınmıştı. Bilim kurgu edebiyatının en önemli isimlerinden biri olarak kabul edilen Amerikalı yazan Philip K. Dick tarafından kaleme alınan, Do Androids Dream of Electric Sheep? (Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi?) romanının yayınlama tarihi 1968 yılıdır.

Laf konusu roman, 1982 yılında Blade Runner ismiyle yönetmen Ridley Scott kadar sinemaya uyarlanmıştır. Türün sinemaya girişinin arkasında edebi üretimler durmamış ve 1984 yılında cyberpunk türünün en kayda değer isimlerinden, türün babası olarak olarak kabul edilen Amerikalı yazar William Gibson’ın Sprawl üçlemesinin birincil kitabı olan Neuromancer yayımlanmıştır. 

cyberpunk, kültürü

Cyberpunk ile ilgili öteki manâlı çalışmalar yapan isimler ise Bruce Sterling, Pat Cadigan, Rudy Rucker, John Shirley ve Lewis Shiner gibi yazarlardır. Rudy Rucker, “Cyberpunk yazmaya başladık çünkü bilim kurgudaki statükodan ve toplumdan genel olarak bir hoşnutsuzluğumuz vardı.” diyerek türün doğuşunun nedenini açık bir şekilde anlatır.

William Gibson ise “Anti-kahramanlar için bir yer açtırmak istedim.” diyerek, cyberpunk kültüründe gördüğümüz kahramanları tanımlıyor. Türün yazarlarından Paolo Bacigalupi, “Bilim kurgu 1980’lerde çıkışsız bir oluğa sıkışmıştı. Gelecek tuhaf ve tehditkârdı ve bununla beraber acayip bir şekilde gerçekti.” diyor. Hızlanan teknolojik gelişmeler ve artık göze batmaya başlayan derslik ayrımları; bilim kurgu çatısı aşağı, cyberpunk akımı ile anlatılmaya başlanıyor.

cyberpunk, tür

Cyberpunk dünyası daima William Gibson’ın “Gelecek zaten burada, sadece eşdeğer bir şekilde dağıtılmamış.” sözündeki imkanların varlığı, ama eşitsiz bir şekilde dağıtılması sorunu üzerine odaklanmıştır. Uzun yıllardır hayatımızda olan cyberpunk akımının günümüzde daha bilinir bir halde gelmesinin en büyük nedeni, bu sorunun gitgide artarak daha da can acıtıcı bir ışık halkası gelmiş olmasıdır.

Bu rahatsız edici durumun bilgisizlikten kaynaklanmıyor olduğu, kolay eşyalarla yüksek teknoloji üreten insanlar üzerinden anlatılır. Cyberpunk eserlerinde buharlı sistemle çalışan bir bilgisayar, içinde kağnıların çalıştığı bir uzay arabulucu, ameliyatta kullanılan ayrı bir kesim aleti, kahve makinesini çalıştıran bir yayınlama sistemi gibi son derece sıra dışı fakat dahi insanların üretimi olduğu kesin olan icatlar görürüz.

“Yüksek teknoloji, düşük yaşam” anlamı bütün olarak bunu ifade ediyor. Eğer dünyada var olan bir teknoloji varsa ve bu imkanlar, koşullar sahilinde eşdeğer olarak insanlığa sunulmuyor ise bilginin varlığı doğru bu teknoloji kimseden saklanamaz. Bilgiyi bölge bir dahi, sefil hayat koşullarında bile teknoloji üretimini sürdürecektir. Cyberpunk aynı zamanda bu yönüyle aklın engellenemez olduğunu da vurgular. 

Edebiyatta Cyberpunk: 

cyberpunk, edebiyat

Cyberpunk türünün doğuşunun edebiyatta başladığını anlatmıştık. Amerikalı yazar  Bruce Bethke’nin Kasım 1983 tarihli Amazing Science Fiction Stories dergisinde yayımlanan kısa öyküsü Cyberpunk ile bu terim hayatımıza girmiştir. Terim ile birlikte türün çatısı oluşunca daha önce yazılmış olan bazı romanların da bu türe dahil olduğu görülmüştür.

Edebiyatta cyberpunk tekrar tekrar azıcık grotesk ve Amerikan olmuştur. Çıkış noktasının Amerika Birleşmiş Devletleri olduğu düşünüldüğü süre bu alışılagelmiş bir şart. ABD’nin kompleks kültüründe kolayca ortaya çıkabilen ahenksiz, tanıdık olmayan, maço, asi ve ara sıra sapkın karakterlerin cyberpunk’ın temel kahramanları olması bu nedenledir. Lewis Shiner gibi bir takım yazarlar cyberpunk olarak anılmak istemezler. Bunun nedeni de kendilerini daha alçak kültürde bakmak istememeleridir.

1980’li yıllarda böylece fazla örnek ile güçlenen cyberpunk akımı, böylece çok akım gibi 1990’lı yıllarda etkin olamamış ve sınırlı sayıda yeni örnek karşımıza çıkmıştır. Fazla etkili olmamasına rağmen asla ortadan kaybolmayan ve Richard Kadrey, Kathy Acker, Greg Egan, Kim Newman, Neal Stephenson, Jeff Noon, Jack Womack gibi yazarların eserlerinde kendini belirten cyberpunk, bugün de bilinirliğini korumayı sürdürmüştür. 

Cyberpunk temalı kitaplar:

Neuromancer – William Gibson Kont Sıfır – William Gibson Mona Lisa Aşırı Doldurma – William Gibson Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? – Philip K. Dick Sondan Bir Önceki Gerçek – Philip K. Dick Dirilen Öfke – Richard K. Morgan Elmas Çağı – Neal Stephenson İyi Hoş Harikulade Yarın – Cory Doctorow Değişmiş Karbon – Richard K. Morgan Başlat – Ernest Cline

Cyberpunk temasını en iyi yansıtan, ülkemizde de yayımlanmış olan modern ve herzamanki eserlerden bazılarını listemize aldık. Listedeki eserler cyberpunk temasına sahip kitaplar okumayan yeni başlayan okuyucular için bir rehber niteliğindedir. Listedeki ve ayrı yazarların bu temaya sahip daha pek fazla eseri bulunmaktadır.

Sinema ve dizilerde Cyberpunk: 

cyberpunk, sinema, dizi

Sinema dünyasında cyberpunk akımının, Philip K. Dick’in Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? romanından uyarlanan 1982 tarihli Ridley Scott filmi Blade Runner ile başladığını söyleyebiliriz. Bu noktadan sonra pek çok ayrı cyberpunk kitabı ayrı zamanlarda, bazen ayrı isimlerle sinemaya ve televizyona uyarlandı. 

Klasik kitaplar ve bunlardan uyarlanmış filmler dışarıda cyberpunk teması tartışmalı bir konudur. İçinde cyberpunk esintileri bulunan bir eser bütün anlamıyla cyberpunk değildir savunmasını yapanlar ve bütün zıttını söyleyenler vardır. bu nedenle hem edebiyat keza de sinema ve televizyon dünyası için ‘bu üretim cyberpunk türüne aittir’ çağırmak şiddet olabiliyor.

Örnek atamak icabında 1984 kitabı ve filmi, Otomatik Portakal kitabı ve filmi, Terminatör film serisi, Matrix film serisi gibi aşina kitaplar ve filmler, içlerinde cyberpunk öğeleri taşımalarına rağmen dosdoğru bu türe ait kabul edilmeyebiliyorlar. Bunun nedeni daha önce bahsetmiş olduğumuz cyberpunk kültürünün aykırı yönüdür. Bütün Olarak bu başkaldırıyı yansıtmayan eserler tartışmalıdır.

cyberpunk, blade runner

Cyberpunk filmleri ve dizileri: 

Altered Carbon (Dizi – 2018) Ghost in the Shell (Animasyon film – 1995) Blade Runner (Film serisi – 1982) The Matrix (Film serisi – 1999) Terminatör (Film serisi – 1984) Upgrade (Film – 2018) Akira (Canlandırma film – 1988) Johnny Mnemonic (Film – 1995) RoboCop (Film serisi, dizi – 1987) Başlat: Ready Player One (Film – 2018)

Listedeki filmler cyberpunk temasına sahip film ve dizileri yeni izlemeye başlayanlar için bir kılavuz niteliğindedir. Daha önce bahsettiğimiz gibi listedeki filmlerin, uyarlamalar dışarıda, tamamen cyberpunk olup olmadığı tartışmaları vardır. Oysa her birinde cyberpunk öğeleri olduğu ve bu kültürün esintilerini taşıdığı dobra dobra görülüyor.

Oyunlarda Cyberpunk:

cyberpunk, cyberpunk 2077

Bilhassa günümüzde oyun, sinema ve edebiyat dünyalarının iç içe olduğunu hatta birbirlerinden etkilendiklerini bildirmek hatalı olmaz. Durum böyle olunca her geçen gün büyüyen oyun sektöründe de cyberpunk etkilerini görmek olası oluyor.

Cyberpunk 2077 gibi direkt bu türe ait olduğunu duyuran oyunlar dışında içinde cyberpunk türüne ait böylece fazla unsur bulunduran oyunlar görmek de olası. Bu oyunlardan bazıları, Blade Runner gibi, herzamanki cyberpunk eserlerinden uyarlanarak ya da esinlenerek oluşturulmuştur.

Oyun dünyasında cyberpunk temasını geç gördüğümüzü söyleyebiliriz çünkü okuması ve izlemesi bile şen olan bu dünyanın içinde bambaşka maceralar yaşamak isteyen oyunsever sayısı hiç de eksik değil. böylece önümüzdeki yıllarda cyberpunk esintileri göreceğimiz çok daha artı oyunun piyasada yer alacağı düşünülüyor.

cyberpunk, oyun

Cyberpunk oyunları: 

Cyberpunk 2077 Observer – The Year is 2084  Invisible Inc. Deus Ex: Human Revolution System Shock 2 Blade Runner Shadowrun: Dragonfall Gemini Rue Syndicate 2064: Read Only Memories

Listedeki oyunların her biri cyberpunk temasına sahip veya içinde enerjik cyberpunk öğeleri içeren oyunlardır. Bilgisayar, oyun konsolu gibi ayrı oyun sistemleri için üretilmiş olan bu oyunların öbür sürümlerinde de cyberpunk esintilerine karşılaşmak olası. Listedeki oyunlar cyberpunk temasına sahip oyunları yeni oynamaya başlayanlar için bir rehber niteliğindedir.

Müzikte Cyberpunk:

cyberpunk, müzik

Cyberpunk’ın yalnızca bir cins değil, bir kültür olduğundan bahsetmiştik. Bu kültürün içine müzik de giriyor. Cyberpunk kültüründen etkilenen böylece fazla müzisyen, müzik grubu şarkılarındaki sözlerle bu akıma atıfta bulunmuşlar veya müziklerinde kullandıkları tutarsız notalar ile bu dünyanın sesi olmuşlardır.

Cyberpunk temasına sahip müzikler çoğu vakit bu temaya ait bir filmin film müziği olarak veya bu temaya sahip oyunun oyun müziği olarak yaratılmışlardır. Ama gerçi herhangi bir eserin arkadaki planı için üretilmeden, yalnızca cyberpunk’ın sesi edinmek için üretilmiş ve son derece başarılı olmuş çoğu şarkı vardır.

Pek fazla öbür müzik türünde cyberpunk esintileri bakmak mümkün olsa da, çoğunlukla rock müzik ve elektronik müzik türü üzerinden cyberpunk temalı şarkılar üretildiğini görüyoruz. Bunun nedeni olarak iki müzik türünün de aykırı ve denek çalışmalara açık bir altyapısı olduğu, aynı zamanda cyberpunk dünyasına en yakışan türler oldukları düşünülüyor.

Cyberpunk müzikleri: 

Almost Evil – Infraction Revenger – F.O.O.L Fall – Matteo Tura Augmentation – Lyde Suicide – Mascarpone Humanity – Max Brhon One Shot, One Kill – Varien Unbroken – SIERRA Left Me For Dead – Rob Dougan So Far Away – Lazerhawk

cyberpunk, şarkı

Listedeki müzikler cyberpunk temasına sahip müzikleri yeni dinlemeye başlayanlar için bir kılavuz niteliğindedir. Kuşkusuz, listedeki ve ayrı müzisyenlerin cyberpunk temasına sahip ya da esintilerini içeren böylece fazla farklı şarkısı vardır. Bir cyberpunk kitabı okurken fonda çalmasını istediğiniz müzikler, listedekine benzer şarkılardan oluşacaktır.

Bir bilim kurgu daha aşağı türü olarak ortaya çıkan ama kendi kültürünü oluşturarak edebiyat, müzik, sinema, dizi ve oyun dünyalarını da etkileyen bir daha aşağı kültüre dönüşen cyberpunk hakkında başlangıç için bilmeniz gerekenleri anlattık. Derin ve içine girdikçe daha da derinleşen cyberpunk hakkında okuyarak, izleyerek, dinleyerek ve oynayarak çok daha öbür düşüncelere sahip olabilirsiniz.

Comments
To Top